Thời kỳ “quá độ” của lãi suất

Một phiên bản của bài này đăng trên TBKTSG

 

Sau ngày Thông tư 19/2012/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) về lãi suất tối đa đối với tiền gửi Việt Nam đồng có hiệu lực, lãi suất huy động kỳ hạn từ 12 tháng trở lên ở các ngân hàng thương mại (NHTM) đã trở nên loạn nhịp. Đây chỉ là hiện tượng nhất thời hay sẽ tiếp tục kéo dài, và đâu là nguồn gốc của vấn đề?

Lộ trình tự do hoá lãi suất

Trần lãi suất đã kéo dài quá lâu và đến lúc cần phải có lộ trình để gỡ bỏ. Việc cho phép các NHTM được thoả thuận lãi suất đối với tiền gửi có kỳ hạn từ 12 tháng trở lên không nằm ngoài lộ trình đó. Tuy nhiên, ngay trong ngày đầu tiên có hiệu lực của Thông tư 19, lãi suất kỳ hạn từ 12 tháng trở lên ở các NHTM đã tăng cao, hiện có NHTM đã niêm yết mức lãi suất huy động lên đến 14%/năm khiến dư luận lo ngại về một cuộc đua lãi suất mới.

Việc lãi suất kỳ hạn dài ở các NHTM tăng cao có lẽ không nằm ngoài những tính toán của NHNN. Mức độ thiếu/thừa thanh khoản ở các NHTM đã được NHNN nắm rõ và cơ quan quản lý ngành ngân hàng chắc chắn không quá lo lắng với những diễn biến được cho là “nóng” của thị trường tiền tệ mấy ngày qua.

Điều đáng ngại nhất có thể là việc nhiều NHTM nâng mức lãi suất huy động tiền gửi như vừa qua sẽ làm cho mong muốn giảm nhanh lãi suất cho vay của NHNN và các thành phần kinh tế không được như kỳ vọng. Bằng chứng là lãi suất cho vay của các ngân hàng dường như không sự điều chỉnh nào đáng kể khi trần lãi suất huy động đối với kỳ hạn 1-12 tháng về 9%/năm, giảm rất mạnh so với trần 11%/năm trước đó. Điều đó có thể ảnh hưởng đến mục tiêu tăng trưởng tín dụng của hệ thống năm 2012, đến mục tiêu tăng trưởng GDP, đặc biệt là khi chỉ còn vài ngày nữa là 6 tháng đầu năm sẽ khép lại.

Nóng lãi suất, liệu có kéo dài?

Có thể khẳng định rằng, cuộc đua lãi suất như các năm 2008 và 2011 không có khả năng quay trở lại bởi điều kiện hiện nay đã khác xa những năm trước. Bản chất của các cuộc đua lãi suất những năm qua đều xuất phát từ hai yếu tố căn bản: lạm phát (cả lạm phát hiện tại và lạm phát kỳ vọng) và thanh khoản của hệ thống ngân hàng.

Đối với lạm phát, ai cũng thấy lạm phát hiện tại là rất thấp. Đây là điều kiện cần để cuộc đua lãi suất không thể lặp lại. Với mức lạm phát này, lãi suất không thể duy trì ở mức trên 10%/năm. Tuy nhiên, đối với lạm phát kỳ vọng, có phần bi quan hơn. Trong ngắn hạn, kỳ vọng lạm phát trong vài tháng tới có thể vẫn thấp và mục tiêu kiểm soát lạm phát cả năm 2012 ở mức dưới 10% chắc chắn đã hoàn thành (có thể lạm phát chỉ ở mức 7%). Nhưng có lẽ do quá lo lắng về mục tiêu tăng trưởng tín dụng cả năm (5 tháng đầu năm vẫn chưa tăng) mà NHNN đã bơm một lượng vốn quá lớn ra thị trường (khoảng 270.000 tỷ đồng) từ cuối năm 2011 đến nay. Bên cạnh đó, gói “cứu trợ” 100.000 tỷ đồng thông qua công ty mua bán nợ chuẩn bị thành lập và áp lực giải ngân trong 6 tháng cuối năm cũng tạo ra những lo ngại về mục tiêu duy trì mức lạm phát thấp trong vài năm tới. Tuy vậy, những lo ngại này là chưa đủ để hình thành nên kỳ vọng phải tăng lãi suất trong thời gian trước mắt.

Đối với thanh khoản, chắc chắn vẫn chưa hết tình trạng thừa thiếu cục bộ. Đối với các ngân hàng đang thừa vốn khả dụng, họ tham gia nâng lãi suất vì không muốn mất khách hàng. Đây cũng là dịp để họ tái cơ cấu nguồn vốn huy động theo hướng gia tăng nguồn vốn kỳ hạn dài. Nhưng có lẽ, quan trọng nhất, họ cũng cần tích góp để chuẩn bị cho cuộc cạnh tranh khi mà trần lãi suất tiền gửi được gỡ bỏ. Bởi khi đó, trong một thị trường ngân hàng “nói không với phá sản”, lãi suất vẫn sẽ là lựa chọn đầu tiên và tối ưu của người gửi tiền.

Cầm trịch của đợt tăng lãi suất vừa qua vẫn là các ngân hàng nhỏ. Dù thanh khoản tính chung cho cả hệ thống đã có sự cải thiện, nhưng vấn đề của từng ngân hàng nằm trong nhóm khó khăn thì vẫn còn hiện hữu. Và việc nâng lãi suất huy động các kỳ hạn dài trong vài ngày qua đã chỉ tên những ngân hàng như vậy. Từ lâu đã không còn giải ngân mới, nhưng nhu cầu đáo hạn tiền gửi, đặc biệt là nợ liên ngân hàng và nợ NHNN vẫn đang thôi thúc. Theo thông tin của người viết, một ngân hàng trong nhóm khó khăn vừa hoàn trả khoảng 6.000 tỷ đồng tiền vay tái cấp vốn cho NHNN, tuy nhiên số tiền ngân hàng này còn nợ NHNN vẫn gấp đôi số tiền đó cộng với một lượng lớn nợ liên ngân hàng đã quá hạn từ lâu.

Tuy vẫn còn thiếu thanh khoản cục bộ, nhưng nhu cầu vốn của các ngân hàng này nằm trong lộ trình tái cơ cấu dưới sự giám sát chặt chẽ của NHNN nên rất khó để họ phát động một cuộc đua lãi suất mới. Do đó, việc nâng lãi suất huy động kỳ hạn từ 12 tháng như vài ngày qua chắc chắn không thể lan rộng và thời kỳ “quá độ” của lãi suất sẽ khó có điều kiện để kéo dài.